واسيلى ولاديميروويچ بارتولد ( مترجم : كريم كشاورز )
446
تركستان نامه ( تركستان در عهد هجوم مغول ) ( فارسى )
ضرب كرد بخارخدات كانا بوده كه سى سال حكومت كرد . درهمها از نقرهء خالص ضرب مىشده . و تصوير بخار خدات كه تاجى بر سر داشت بر آن منقور بوده . در پايان قرن دوم هجرى ( قرن هشتم ميلادى ) سكههاى مزبور از جريان ناپديد گشتند و سكههاى خوارزمى جاى آنها را گرفتند . بخارائيان كه از اين حادثه ناراضى بودند از غطريف بن عطا خواستند كه سكههاى نقرهاى مانند درهمهاى بخار خداتان براى ايشان ضرب كند ولى اين سكهها فقط براى نيازمندى محل به كار رود و از حدود آن ناحيه خارج و صادر نشود . چون نقره در آن زمان گران بود غطريف با موافقت نمايندگان شهر سكهاى از تركيب شش فلز : طلا و نقره و سرب و قلع و آهن و مس - ضرب كرد . اين سكهها با تصاوير پيشين ولى با نام غطريف ضرب شدند و بدينسبب بنام غطريفى خوانده شد . ساكنان بخارا نخست از قبول آن درهمهاى سياه سرباز زدند . بدينسبب نرخى اجبارى برقرار شد كه شش درهم غطريفى برابر با يك درهم نقرهء خالص باشد . در مورد پرداخت ماليات و خراج نيز درهمهاى غطريفى به نرخ مزبور پذيرفته مىشده . خراج بخارا و حومه تا آن زمان اندكى كمتر از « 1 » 200000 درهم بوده و بعد از آن به مبلغ 1168567 « 2 » درهم غطريفى تعيين شد . چيزى
--> ( 1 ) - استاد ن . اى . وسلوفسكى ( JMNP ، 1897 ، دسامبر ، ص 468 - 467 ) معتقد است كه اگر سخنان نرشخى را به صورت زير ترجمه كنيم ( چنان كه لرخ كرده ) صحيحتر باشد : « خراج بخارا در قديم 200000 درم بود و اين كم بود » . ولى ما دليلى نداريم كه متن فارسى را چنين قلب و مسخ كنيم . ارقامى كه بعد نقل كردهايم نشان مىدهند كه خراج درواقع اندكى كمتر از 200000 درم سفيد يا 1200000 درم غطريفى بوده . [ متن « تاريخ بخارا » چاپ تهران ، ص 44 ، چنين است : « خراج بخارا در قديم دويست هزار درم نقرهء بود و چيزى كم . » ] ( 2 ) - اينجا در متن كلمات « وصد » افتاده ( رجوع شود به نرشخى ، چاپ شفر ، 31 ) . مقدسى ( 340 ) رقم ديگرى نقل كرده ( 1166897 و پائينتر 1166877 ) . ابن خرداذبه ( 27 ) رقم 1189200 را آورده .